بسم الله الرحمن االرحيم

بيداري (يقظه) و توبه

توبه اولين قدم به سمت خدا مي باشد و يقظه و بيداري مقدمه توبه است بلكه بعضي از بزرگان يقظه را قدم اول در سير الي الله دانسته اند. آدمي قبل از آنكه بخواهد در مسير الهي قرار گيرد و مطابق خواست خدا عمل نمايد، بايد در او انگيزة حركت به سمت خدا ايجاد شود و اين انگيزه و شور و اشتياق ‌ايجاد نمي‌شود مگر آنكه فرد بيدار شده و متوجه گردد كه قرار گرفتن در راه خدا باعث سعادت اوست و او بايد در اين راه قرار گيرد. اين بيداري و متوجه شدن همان يقظه است. همچنين يقظه و بيداري اتفاق نمي‌افتد مگر اينكه فرد متوجه شود كه براي چه بايد در اين راه قرار گيرد و اين راه او را به كجا مي‌كشاند تا در او انگيزه‌اي ‌ايجاد شود و مشتاق اين راه گردد. پس دانستن و توجيه شدن اول اتفاقي است كه در فرد مي‌افتد. اين دانستن و پذيرفتن ممكن است از طريق سريعتري اتفاق بيافتد و آن اينكه فرد علاقمند و شيفته كسي شود كه با خدا ارتباط دارد و از روي محبت به او به اين طريق كشيده شود.

فضاسازي در جهت دانستن و توجيه شدن از باب لطف الهي آنقدر اتفاق مي افتد كه بالاخره فرد متوجه شود كه راه درست چيست و در چه راهي بايد قدم بگذارد. بعد از آنكه دانست و متوجه شد، اگر در او آمادگي وجود داشته باشد اين راه را مي‌پذيرد و اگر آمادگي وجود نداشته باشد اين راه را رد كرده و از آن اعراض مي‌نمايد تا زمانيكه آمادگي پذيرش در او پيدا شود. اين دانستن و مطابق آن عمل نكردن موجب تضادي در درون فرد شده و او را با تنش مواجه مي كند و در شرايط مختلف به او فشار مي آورد تا بالاخره فرد عملاً هم وارد اين مسير شود مگر كسانيكه بر باطل خود اصرار ورزند و از شرايطي كه خدا براي ايشان ايجاد مي كند به طرق مختلف فرار كنند در اين صورت خدا اين لياقت را از ايشان گرفته و به مراحل پايين‌تر نزول مي دهد. (آمادگي به معناي سنخيت و محبتي است كه فرد ميان خود و آنچه كه متوجه شده احساس مي كند.)

تمام اتفاقات زندگي و ايام و مكانهاي خاص و تمام مشكلات و تذكراتي كه در طول زندگي براي انسان اتفاق مي‌افتد براي رساندن انسان به اين نقطه است چه از نظر دانستن يا از نظر آماده شدن. به اين ترتيب كه بداند چيزهاي برتر ديگري در عالم وجود دارند كه بايد به سمت آنها حركت كند و آمادگي قلبي در او اتفاق بيافتد و در اين راه قدم بردارد. لذا براي انساني كه هنوز بيدار نشده تمام زندگي او به نحوي تنظيم مي شود كه او را بيدار و آگاه نمايد همچنانكه اين بيداري براي تمام انسانها اتفاق مي افتد منتها هر انساني در رده خودش. جالب توجه است كه اكثر كسانيكه كارهاي منفي انجام مي دهند به ديگران توصيه مي كنند كه اين كارها را انجام ندهند و اين نشانه دانش آنها بر رفتار غلطشان است.

اول عملي كه انسان پس از بيدار شدن و به عبارت ديگر پس از يقظه ، انجام مي‌دهد توبه از معاصي و خطاهاي گذشته خود است و تصميم بر انجام فرامين خداوند است به اين معني كه پس از آنكه فرد بيدار و متوجه شد و در او آمادگي پذيرش وجود داشت طبيعتاً اول عملي كه در او اتفاق مي افتد پشيماني از خطاهاي گذشته است كه اين همان حقيقت توبه است.

پس از آنكه فرد توبه كرد و به سمت خدا بازگشت اول اقدامي كه انجام مي دهد اين است كه بداند رضايت خدا در چيست. نتيجه اين تحقيق و جستجو آن است كه فرد متوجه مي شود رضايت خدا در انجام فراميني از خداست كه آنقدر از نظر خدا مهم است و آنقدر براي زندگي مادي و معنوي فرد ضروري است كه خداوند در انجام آنها پاداش قرار داده و در ترك آنها مجازات مقرر كرده است. اين اعمال عبارتند از انجام واجبات و ترك محرمات.

پس از مصمم شدن فرد بر انجام واجبات و ترك محرمات، نورانيتي در فرد ايجاد مي‌شود كه بتواند اراده خود را در جهت انجام واجبات و ترك محرمات مستحكم نمايد. بنابراين زمانيكه فرد بيدار شد و از عملكرد قبلي خود پشيمان شد و تصميم بر انجام واجبات و ترك محرمات گرفت، معنويتي در او ايجاد مي شود كه او را براي اقدام عملي بر انجام واجبات و ترك محرمات آماده مي سازد. در اين شرايط فرد به مرحله دوم راه مي يابد.

پس از آنكه فرد دانست و بر اثر آمادگي وارد طريق شد شروع به عمل مي‌نمايد پس از عمل نمودن، در فرد نورانيت و آمادگي بيشتري حاصل مي‌شود و اقدام به عمل بالاتر و برتر مي‌نمايد كه ‌اين عمل بالاتر، نورانيت بيشتري را ايجاد مي‌كند و نورانيت بيشتر باعث عمل برتر مي‌گردد و اين دور صعودي به همين ترتيب ادامه مي‌يابد. لازم به ذكر است كه علم و دانش هميشه به عنوان واسط ميان ايمان و عمل صالح ايفاي نقش مي‌نمايد تا فرد را به بالاترين منزل انسانيت برساند. بنابراين، از جايگاه علم و دانش نبايد غافل بود كه بدون علمِ بالاتر به عملِ برتر نمي‌توان دست يافت كه علم دو تأثير دارد هم انگيزه را قويتر مي‌كند و هم راههاي عمل را به انسان مي‌نماياند.

براي رسيدن به اين مرحله كه اولين نقطه حركت به سمت خداست عواملي چند موثرند از جمله ‌اين عوامل اطرافيان فردند كه هر چه اطرافيان فرد انسانهاي مثبت باعملكرد صحيح و انسانهاي موفقي باشند، احتمال بازگشت فرد به راه صحيح بيشتر است. از عوامل ديگر دانسته‌هاي مثبت فرد و فكر كردن او به اين دانسته‌هاست و از عوامل ديگر، ديدن فعاليتهاي مثبت افراد جامعه است و اجتماعات الهي آنها، مانند نمازهاي جماعت، روزه گرفتن همه مردم، حج عموم مسلمين، عزاداريهاي محرم و صفر و هر گونه اجتماعات الهي و مثبت آنها كه موجب متوجه شدن افراد ديگر به اين گونه امور است (از اينجا معلوم مي‌شود كه علني كردن و در اجتماع و جمعيت فعاليتهاي الهي داشتن، بسيار مهم و موثر است و خود نوعي امر به معروف است و اين موضوع از دلايلي است كه فعاليتهاي مثبت اجتماعي بسيار داراي ثواب بوده و از ديد خداوند بسيار ارزشمند مي‌باشند.) ديدار انسانهاي الهي، ارتباط داشتن با انسانهاي مثبت كه تلاش مي‌كنند در راه خدا باشند، ارتباط با اهل بيت(ع)، مطالعه امور اعتقادي، اخلاقي، خداشناسي و انسان شناسي و ديگر امور از اين قبيل موجب آماده شدن زمينه‌هاي رشد و تعالي فرد از جمله بيداري و توبه او مي‌گردد.

لازم به ذكر است كه يقظه و توبه مختص به اولين مرحله از حركت به سمت خدا نيست بلكه درهر مرحله از مراحل صعود بايد حتماً يقظه و توبه اتفاق بيافتد تا فرد بفهمد كه مرحله‌اي بالاتر و نورانيتر هست كه او بايد خود را به آنجا برساند و از مرحله قبل گذر كرده و خود را در مرحله بعد قرار دهد. بنابراين تا زمانيكه در فرد براي رسيدن به مرحله‌اي بالاتر يقظه و توبه حاصل نشود به سمت آن مرحله حركت نمي‌نمايد. ليكن مهمترين زماني كه اين اتفاق فكري و در اصل قلبي و عملي، مي افتد در اولين مرحله توجه و حركت به سمت خداست كه مهمترين مرحله بيداري و توبه است چراكه در اين مرحله است كه فرد از امور منفي خارج شده و به امور مثبت گرايش پيدا مي كند و بعد از اين است كه فرد حركت خود را به سمت خداوند آغاز مي نمايد. ان شاء الله تعالي

نويسنده : بهرام محسني نسب (Bahrammn@gmail.com  )

والسلام علي من التبع الهدي